İkinci Dünya müharibəsinin ilk illərində, Sovet İttifaqının rəhbərləri Azərbaycan ilə bağlı amansız plan hazırlamışdılar. Bu plana görə Azərbaycan əhalisi Оrta Asiya və Qazaxıstana köçürülməli idi. Bu strategiyanın səbəbi Sovet İttifaqının azərbaycanlılara etnik və dini mənşəyinə görə etibar etməməsi idi. Lakin azərbaycanlıların müharibənin ilk günlərindən başlayaraq göstərdikləri şücaətlər, Bakı neftinin Sovet İttifaqı üçün oynadığı önəmli rol, Qızıl Ordunun Stalinqrad və Qafqaz cəbhəsindəki qələbələri, habelə Mir Cəfər Bağırоvun möhkəm iradəsi və tutarlı arqumentləri İosif Stalini bu yоldan çəkindirmiş oldu.[1]

Bununla belə, Sovet İttifaqı respublikalarının xalqları üzərində nəzarəti saxlamaq üçün Rusiyanın “parçala və hökmranlıq et” siyasətindən SSRİ zamanında da istifadə olunurdu. Bu məqsədlə respublikalar arasında ziddiyyətli ərazilər yaradıldı. Bu qaynar nöqtələrdən biri də Çar imperiyasının bölgədəki ekspansionist siyasəti nəticəsində ermənilərin məskunlaşdığı tarixən Azərbaycana məxsus olan Dağlıq Qarabağ bölgəsi idi. Lakin Ermənistan bu bölgənin RK(b)P MK Qafqaz Bürosunun 5 iyul 1921-ci il tarixli qərarına əsasən Azərbaycana verildiyini iddia edirdi. Hələ 40-cı illərin əvvəllərində Moskvada SSRİ-nin erməni əsilli rəhbərlərindən Anastas Mikoyanın təşəbbüsü ilə gizli “Qarabağ komitəsi” yaradıldı. Bu komitə Qafqazda öz maraqlarını qorumaq naminə Sovet İttifaqı rəhbərlərinə mümkün qədər təsir etmək məqsədi güdürdü. Beləliklə, komitə 1945-ci ilin payızında Sovet İttifaqı rəhbərlərinə yenidən müraciət edərək, onları Dağlıq Qarabağı Azərbaycan SSR-dən ayırıb Ermənistan SSR-ə birləşdirməyə çağırdı. 1945-ci il noyabrın 28-də Mir Cəfər Bağırova göndərilən məktubda onun bu məsələyə ilə bağlı rəyi istənildi. Mir Cəfər Bağırov isə tarixi Azərbaycan torpaqlarının Ermənistana birləşdirilməsinin heç bir elmi və tarixi əsasının olmadığını vurğuladı. Lakin o, əks təkliflə çıxış edərək əhalisinin əksəriyyəti azərbaycanlıların yaşadığı Şuşa istisna olmaqla, Qarabağın dağlıq hissəsinin Ermənistana verilməsinə bu şərtlə razılığını bildirdi ki, müxtəlif dövrlərdə Ermənistana və digər qonşu respublikalara verilmiş tarixi Azərbaycan torpaqları Azərbaycana qaytarılsın. Mir Cəfər Bağırovun bu əks təklifi nə sovet rəhbərləri, nə də ermənilər tərəfindən müsbət qarşılanmadı. [2]

Dağlıq Qarabağ məsələsi ilə yanaşı, “Böyük Ermənistan” dövləti yaratmaq xülyasında olan ermənilər II Dünya müharibəsinin davam etdiyi əlverişli şəraitdən istifadə edərək qonşu ölkələrdə yaşayan ermənilərin yenidən Ermənistana köçürülməsini sovet rəhbərliyi qarşısında gündəmə gətirdilər. Bununla bağlı hələ 1943-cü il 28 noyabr – 1 dekabr tarixlərində SSRİ, ABŞ və İngiltərənin iştirakı ilə keçirilən Tehran konfransında Sovet-İran münasibətləri müzakirə edilərkən İ.V.Stalinə məsələ ilə bağlı məlumat verilmiş və danışıqlar zamanı razılıq da alınmışdı.[3]

İkinci Dünya Müharibəsindən sonra Moskva Ermənistanın təzyiqi ilə Azərbaycan əleyhinə növbəti “əks-tədbirlər” üçün hazırlıq görməyə başladı. 1946-cı ilin oktyabrında Sovet İttifaqı rəhbərliyi xaricdə yaşayan ermənilərin Ermənistan SSR-yə köçürülməsi haqqında qərar qəbul etdi. Bunun ardınca SSRİ Nazirlər Soveti 1947-ci il dekabrın 23-də “Kolxozçuların və digər azərbaycanlı əhalinin Ermənistan SSR-dən Azərbaycan SSR-in Kür-Araz ovalığına köçürülməsi haqqında” qərar qəbul etdi. 1948-ci il martın 10-da azərbaycanlıların Ermənistandan deportasiyasına icazə verən növbəti qətnamə qəbul edildi.[4] Deportasiya zamanı Ermənistan azərbaycanlıların xüsusilə iqtisadi, sosial və mədəni əhəmiyyətli yaşayış məntəqələrindən deportasiya edilməsinə çalışırdı. Beləliklə, azərbaycanlıların deportasiyasının ilk dalğası İrəvan ətrafından və rayon mərkəzlərindən, yaxınlıqdakı kəndlərdən və digər yaşayış məntəqələrindən baş verdi. Bu hərəkət Ermənistan və Sovet İttifaqı rəhbərliyi arasında sıx əlaqələrin mövcudluğundan xəbər verirdi və sovet rəhbərliyi Ermənistanın o zaman Dağlıq Qarabağla bağlı iddialarını nəzərdən keçirmək niyətində idi. Sovet İttifaqının bu siyasəti nəticəsində 1948–1953-cü illərdə 150 ​​mindən çox azərbaycanlı Ermənistan SSR-dən deportasiya edilərək Azərbaycan SSR-in Kür-Araz və Mil-Muğan iqtisadi-coğrafi zonalarına, indiki Saatlı, Göyçay, Tərtər, İmişli, Şirvan, Zərdab, Salyan, Kürdəmir, Sabirabad, Beyləqan, Yevlax, Ucar, Kürdəmir və Bərdəbəy rayonlarında məskunlaşdırıldı.[5]

[1] İsmayılov, İ. Azərbaycanlıların II Dünya müharibəsində iştirakı. – Bakı: Qızıl Şərq. – 2000. – s. 28–51

[2] Niftaliyev, I. Armenian’s Territorial Claims on Azerbaijan (The late 1940s–1960s) // Visions of Azerbaijan. – 2010. – s. 54–57. – s. 54.

[3] Azərbaycan tarixi: [7 cilddə]. – Bakı: Elm. – c. 7. – 2008. – s. 134–135.

[4] Пашаев, А. Геноцид, депортации и территориальные претензии армян к азербайджанскому народу (XIX–XX вв.). – Баку. – 2013. – с. 74.

[5] Arzumanlı, V., Mustafa, N. Tarixin qara səhifələri: Deportasiya. Soyqırım. Qaçqınlıq. – Bakı. – 1998. – s. 89–97