1980-ci illərin sonunda DQMV-də gərginliyin artmasından sonra Azərbaycan SSR-də mühüm ictimai-siyasi hadisələr baş verməyə başladı. Etnik azərbaycanlıların Ermənistandan zorla deportasiyası, Ermənistanın Dağlıq Qarabağla bağlı getdikcə artan separatçı iddiaları, habelə sovet rəhbərliyinin gedən proseslərə soyuqqanlı reaksiyası Azərbaycanda siyasi səfərbərliyin ilk mühüm dalğasını sürətləndirmiş oldu.
Bu hadisələr geniş ictimai qəzəb doğuraraq Azərbaycan cəmiyyətinin siyasi dirçəlişində mühüm məqam olan kütləvi nümayişlərlə yekunlaşdı.
Beləliklə, ilk nümayiş 1988-ci il fevralın 19-da baş verdi. Bu nümayişlərdə ilk növbədə tələbələr, akademik heyət, fəhlələr və ziyalılar iştirak edirdilər. Nümayişçilər “[Dağlıq Qarabağ] Azərbaycanındır” kimi şüarlar səsləndirərək Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının binasından Bakının əsas inzibati binalarına doğru yürüşə başladılar.[1] Simvolik baxımdan əhəmiyyətli olsa da, bu etiraz o dövrdə daha geniş kütləvi hərəkata çevrilə bilmək üçün kifayət qədər vüsət qazana bilmədi, bu isə öz növbəsində həm sivil səfərbərliyin yeni yaranan mərhələsini, həm də sovet avtoritarizmi dövründə ictimai tərəddüdləri əks etdirirdi.
İlk genişmiqyaslı və davamlı ictimai səfərbərlik həmin ilin sonunda ortaya çıxdı. 1988-ci ilin noyabrın 17-də sonralar “Azadlıq meydanı” adlandırılmış Bakının “Lenin meydanı”nda görünməmiş kütləvi mitinq keçirildi. Bu nümayiş Sovet Azərbaycanının siyasi həyatında dönüş nöqtəsi oldu. Mitinqdə yüz minlərlə, nəticədə milyonlarla Azərbaycan vətəndaşı iştirak edirdi. Etirazçılar Azərbaycan Kommunist Partiyasının rəhbərliyini Ermənistanın ərazi iddiaları ilə bağlı yaranmış problemləri adekvat şəkildə həll etmədiyi və Dağlıq Qarabağdakı böhranı səmərəsiz idarə etdiyi üçün kəskin tənqid edirdilər.
Bu kütləvi nümayişlərin əsas tətikləyici ünsürlərindən biri Şuşa yaxınlığındakı Topxana meşəsində İrəvan alüminium zavodunun işçiləri üçün qonaq evinin tikilməsi planı idi.[2] Bir çox azərbaycanlılar tərəfindən bu inkişaf torpaqlarına qarşı birbaşa qəsd və Ermənistanın Dağlıq Qarabağla bağlı iddialarının simvolik təsdiqi kimi qəbul edildi.
Dinc oturaq aksiyalar və fasiləsiz gecə boyu etirazlarla səciyyələnən nümayiş on səkkiz gün dalbadal davam edərək ictimai narazılığın dərinliyini və Azərbaycan cəmiyyətində artan siyasiləşməni nümayiş etdirirdi. Etiraz nəhayət, Sovet daxili təhlükəsizlik qüvvələri tərəfindən 5 dekabr 1988-ci ildə güc tətbiqi yolu ilə dağıdıldı.[3]
Bu nümayişlər təkcə millətçi əhval-ruhiyyənin ifadəsi deyildi; eyni zamanda azərbaycanlılar arasında siyasi şüurun və vətəndaş təşkilatının daha geniş oyanmasını ifadə edirdi. 1988-ci il nümayişləri 1990-cı illərin əvvəllərində daha güclü şəkildə ortaya çıxacaq sonrakı müstəqillik hərəkatı üçün ideoloji və təşkilati zəmin yaratmış oldu.
1988-ci ilin noyabr hadisələri hazırda Azərbaycanın müasir siyasi tarixində önəmli mərhələ kimi geniş şəkildə tanınır. Bu tarixi səfərbərliyin tanınması şərəfinə müstəqillik əldə etdikdən sonra 17 noyabr günü Azərbaycanda rəsmi olaraq Milli Dirçəliş Günü elan olundu. 1992-ci ildən bu tarix Azərbaycanın suverenlik və milli kimlik uğrunda mübarizəsinin doğuşu olaraq hər il milli bayram kimi qeyd edilir.
[1] a.k.ə. De Waal, T. Black Garden. – p. 20.
[2] Yenə orada, s. 83.
[3] Seyidağa, E. Xalq hərəkatının başlanmasından 20 il keçdi / Müsavat. – 17 noyabr 2008.
URL: http://musavat.com/news/gündem/xalq-hərkatının-baslanmasından-20-il-keçdi_43013.html (İstifadə tarixi: 2 dekabr 2022).
