3 aprel 1990-cı il
Maddə 1.
SSRİ Konstitusiyasının 72-ci maddəsinə uyğun olaraq müttəfiq respublikanın SSRİ-dən çıxması ilə bağlı məsələlərin həlli qaydası bu qanunla müəyyən edilir.
Maddə 2.
Müttəfiq respublikanın SSRİ-dən çıxması haqqında qərar müttəfiq respublika xalqının iradəsini referendum (ümumxalq səsverməsi) yolu ilə sərbəst ifadə etməklə qəbul edilir. Referendumun keçirilməsi haqqında qərarı ittifaq respublikasının Ali Soveti öz təşəbbüsü ilə və ya respublika ərazisində daimi yaşayan və SSRİ qanunvericiliyinə uyğun olaraq səsvermə hüququna malik olan SSRİ vətəndaşlarının onda birinin imzaladığı vəsatətin tələbi ilə qəbul edir.
Referendum SSRİ-nin “Referendum haqqında” ittifaq qanunu və ya muxtar respublika qanunu ilə müəyyən edilmiş qaydada, o şərtlə keçirilir ki, onların müddəaları bu qanuna zidd olmasın.
Referendum gizli səsvermə yolu ilə respublikanın SSRİ-dən çıxması haqqında qərarın qəbulundan sonra altı aydan tez olmayaraq və doqquz aydan gec olmayaraq keçirilir.
Referendumda SSRİ-dən çıxmaq məsələsi qaldırılan anda respublika ərazisində daimi yaşayan və SSRİ qanunvericiliyinə uyğun olaraq səsvermə hüququna malik olan SSRİ vətəndaşları iştirak edirlər.
Səsvermə zamanı referenduma çıxarılan məsələ ilə bağlı hər hansı təşviqat aparılmasına yol verilmir.
Maddə 3.
Tərkibinə muxtar respublikalar, muxtar vilayətlər və ya muxtar dairələr daxil olan ittifaq respublikasında referendum hər bir muxtar qurum üzrə ayrıca keçirilir. Muxtar respublikaların və muxtar birləşmələrin əhalisi SSRİ-nin tərkibində və ya ondan ayrılan ittifaq respublikasının tərkibində qalmaq məsələsini müstəqil həll etmək, habelə öz dövlət-hüquqi statusu məsələsini qaldırmaq hüququnu özündə saxlayır.
Ərazisində sözügedən yaşayış məntəqəsinin əhalisinin əksəriyyətini təşkil edən etnik qrupların sıx məskunlaşdığı yerlər olan ittifaq respublikasında referendumun nəticələri müəyyən edilərkən həmin məntəqələrdə səsvermənin nəticələri ayrıca qeyd edilir.
Maddə 4.
SSRİ-dən çıxma haqqında referendumun təşkili, referendumun keçirilmə tarixinin müəyyən edilməsi və onun nəticələrinin elan olunması məqsədilə İttifaq respublikasının Ali Soveti bu qanunun 3-cü maddəsinin 1-ci və 2-ci hissələrində göstərilənlər də daxil olmaqla, bütün maraqlı tərəflərin nümayəndələrindən ibarət komissiya yaradır.
Maddə 5.
SSRİ-dən çıxmaq haqqında referendumun hazırlanmasında, keçirilməsində və nəticələrinin müəyyən edilməsində ittifaq respublikası xalqlarının iradəsini ifadə etməkdə tam azadlığı təmin etmək məqsədilə SSRİ Ali Soveti ittifaq respublikasının Ali Soveti ilə razılaşdırmaqla SSRİ-nin, müttəfiq və muxtar respublikaların, muxtar birləşmələrin səlahiyyətli nümayəndələrinin respublika ərazisində müşahidəçi qismində olması məsələsini həll edir. SSRİ Ali Soveti bunu zəruri hesab edərsə, səsvermə müddətində BMT nümayəndələrini respublika ərazisinə dəvət edə bilər.
Maddə 6.
Müttəfiq respublikanın SSRİ-dən çıxması haqqında qərar o halda referendum yolu ilə qəbul edilmiş sayılır ki, SSRİ vətəndaşlarının ən azı üçdə ikisi SSRİ-dən çıxmaq məsələsi qaldırılan anda respublika ərazisində daimi yaşayan SSRİ vətəndaşları olsun və SSRİ qanunvericiliyinə uyğun olaraq səsvermə hüququna malik olanlar onun lehinə səs versinlər.
Referendumun nəticələrinə ittifaq respublikasının Ali Soveti baxır. Müttəfiq respublikada, o cümlədən onun tərkibində muxtar respublikalarda, muxtar vilayətlərdə, muxtar dairələrdə və ya bu qanunun 3-cü maddəsində göstərilən etnik qrupların sıx məskunlaşdığı yerlərdə referendumun nəticələrinə muxtar respublika Ali Soveti və müvafiq xalq deputatları sovetləri ilə birlikdə ittifaq respublikasının Ali Soveti baxır.
Maddə 7.
İttifaq respublikasının Ali Soveti referendumun nəticələrini SSRİ Ali Sovetinə təqdim edir. Tərkibində muxtar respublikalar, muxtar birləşmələr və ya bu qanunun 3-cü maddəsinin 2-ci hissəsində göstərilən etnik qrupların sıx məskunlaşdığı yerlər olan ittifaq respublikasının Ali Soveti hər bir muxtar respublika üzrə referendumun nəticələrini respublika və etnik qrupların sıx məskunlaşdığı hər bir muxtar qurum və ya yer üzrə müvafiq dövlət hakimiyyəti orqanlarının rəy və təklifləri ilə birlikdə SSRİ Ali Sovetinə təqdim edir.
Referendumun qanuna uyğun keçirildiyi müəyyən edildikdə, SSRİ Ali Soveti məsələləri SSRİ Xalq Deputatları Qurultayının müzakirəsinə verir.
Referendumun keçirilməsi zamanı qanun pozuntusuna yol verildikdə SSRİ Ali Soveti üç ay müddətində respublika və ya respublikanın bir hissəsi, yaxud bu qanunun 3-cü maddəsinin 2-ci hissəsində göstərilən etnik qrupların sıx məskunlaşdığı yer üzrə muxtariyyət təşkili üzrə təkrar referendum təyin edir.
Maddə 8.
SSRİ Ali Soveti bir ay müddətində ittifaq respublikalarının SSRİ-dən çıxması haqqında referendumun nəticələrini və maraqlı tərəflərdən daxil olmuş təklifləri bütün ittifaq və muxtar respublikaların ali dövlət hakimiyyəti orqanlarına, həmçinin sözügedən ittifaq respublikasının SSRİ-dən mümkün çıxması faktının hər bir ittifaq və muxtar respublika və muxtar quruluş üçün yaranan nəticələrinin öyrənilməsi və qiymətləndirilməsi üçün muxtar birləşmələrin dövlət hakimiyyəti orqanlarına göndərir.
Maddə 9.
SSRİ Xalq Deputatları Qurultayı SSRİ-nin tərkibindən çıxmaq məsələsi üzrə müttəfiq respublikada keçirilmiş referendumun nəticələrinə, habelə ittifaq və muxtar respublikaların ali dövlət hakimiyyəti orqanlarının, muxtar vilayətlərin dövlət hakimiyyəti orqanlarının rəylərinə baxır. SSRİ Ali Sovetinin təqdimatı ilə SSRİ Xalq Deputatları Qurultayı ayrılan respublikanın Ali Soveti ilə razılaşdıraraq beş ildən çox olmayan keçid dövrü müəyyən edir, bu müddət ərzində respublikanın SSRİ-dən çıxması ilə əlaqədar yaranan məsələlər həll edilməlidir. SSRİ Konstitusiyası və SSRİ qanunları keçid dövründə ayrılan respublika ərazisində öz qüvvəsini saxlayır.
Maddə 10.
Referendum müttəfiq respublikanın SSRİ-dən çıxması haqqında qərarın qəbulu ilə nəticələnmədikdə əvvəlki referendumun keçirildiyi gündən azı on il keçdikdən sonra bu məsələ üzrə yeni referendum keçirilə bilər.
Maddə 11.
SSRİ-nin, tərkibindən çıxan ittifaq respublikasının və digər ittifaq respublikalarının, habelə muxtar respublikaların, muxtar birləşmələrin və bu qanunun 3-cü maddəsinin 2-ci hissəsində göstərilən etnik qrupların hüquq və mənafelərinin müdafiəsi məqsədilə respublikanın SSRİ-dən çıxması fonunda yaranan məsələlərin həlli məqsədilə SSRİ Ali Soveti, ittifaq respublikalarının ali sovetləri və ayrılan respublikanın ali dövlət hakimiyyəti orqanları keçid dövrü üçün uzlaşma komissiyaları yaradırlar.
Maddə 12.
Keçid dövründə SSRİ Nazirlər Soveti ayrılan respublika hökumətinin iştirakı ilə SSRİ dövlət sərhədi, habelə SSRİ Silahlı Qüvvələrinin ayrılan respublikanın ərazisindəki hərbi obyektləri və hissələri ilə bağlı məsələlərə dair təkliflər hazırlayır və onları SSRİ Prezidentinə və SSRİ Ali Sovetinə, daha sonra SSRİ Xalq Deputatları Qurultayına baxmağa təqdim edir.
Maddə 13.
Ayrılan respublika beynəlxalq hüququn hamılıqla tanınmış prinsip və normalarına, habelə SSRİ-nin tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələrdə təsbit olunmuş insan hüquq və azadlıqlarına riayət etməlidir. SSRİ-nin bağladığı və qoşulmağa açıq olan çoxtərəfli müqavilələrdə ayrılan respublikanın iştirakı məsələsi müvafiq müqavilədə nəzərdə tutulmuş qaydada həll edilir. SSRİ-nin bağladığı və müttəfiq respublikanın SSRİ-dən çıxması zamanı qüvvədə olan çoxtərəfli və ikitərəfli müqavilələr, əks razılaşma əldə olunmadıqda, ayrılan respublikaya şamil olunmağa davam edir.
SSRİ Nazirlər Soveti ittifaq respublikasının ayrılması şəraitində SSRİ-nin beynəlxalq müqavilələrdə iştirakı ilə bağlı bütün məsələləri araşdırıb həll etdikdən sonra öz nəticələrini SSRİ Prezidentinə və SSRİ Ali Sovetinə təqdim edir.
Maddə 14.
Keçid dövründə SSRİ Nazirlər Soveti, ittifaq, muxtar respublikaların və muxtar birləşmələrin dövlət idarəetmə orqanları ayrılan respublika hökuməti ilə birlikdə mülkiyyət və maddi-maliyyə hesablaşmaları məsələlərinə baxır və həll edirlər.
Bir tərəfdən ayrılan respublika ilə SSRİ, habelə digər ittifaq respublikaları, muxtar respublikalar, muxtar birləşmələr və bu qanunun 3-cü maddəsinin 2-ci hissəsində göstərilən etnik qruplar arasında münasibətlərdə, digər tərəfdən keçid dövründə aşağıdakı məsələlər həll edilməlidir:
Maddə 15.
Ayrılan respublikanın ərazisində yaşayan SSRİ vətəndaşlarına öz vətəndaşlığını, yaşayış və iş yerini seçmək hüququ verilir. Ayrılan respublika vətəndaşların respublikadan kənara köçürülməsi ilə bağlı çəkdiyi bütün xərcləri ödəyir.
Maddə 16.
Beynəlxalq hüququn hamılıqla tanınmış prinsip və normalarına və SSRİ-nin verdiyi beynəlxalq vədlərə uyğun olaraq, ayrılan respublika irqinə, rənginə, cinsinə, dilinə, dininə, siyasi və digər etiqadlarına, milli və sosial mənşəyinə, əmlak vəziyyətinə, doğum yeri və ya tarixinə görə heç bir ayrı-seçkilik olmadan onun ərazisində yaşayan SSRİ vətəndaşlarının vətəndaş, siyasi, sosial, iqtisadi, mədəni və digər hüquqlarına təminat verir.
Maddə 19.
Keçid dövrünün sonuncu ilində ayrılan respublikanın ali dövlət hakimiyyəti orqanının təşəbbüsü ilə İttifaq respublikasının SSRİ-dən çıxması haqqında qərarın təsdiq edilməsi məsələsi üzrə bir dəfə təkrar referendum keçirilə bilər. Təkrar referendumun keçirilməsi, əgər bunu respublika ərazisində daimi yaşayan və SSRİ qanunvericiliyinə əsasən səsvermə hüququna malik olan SSRİ vətəndaşlarının onda biri tələb edərsə, məcburidir.
Əgər təkrar referendumun keçirilməsi məsələsi qaldırıldıqda və SSRİ qanunvericiliyinə uyğun olaraq səs vermək hüququna malik olan və respublika ərazisində daimi yaşayan SSRİ vətəndaşlarının üçdə ikisindən az hissəsi ittifaq respublikasının tərkibindən çıxması haqqında qərarın təsdiqinin lehinə səs verirsə, İttifaq respublikasının SSRİ-dən çıxması haqqında qərar qüvvədən düşmüş hesab edilir və bu qanunla nəzərdə tutulmuş prosedurlara xitam verilir.
Maddə 20.
Bu qanunla nəzərdə tutulmuş məsələlər vaxtından əvvəl həll edildikdə SSRİ Ali Soveti bir tərəfdən ayrılan respublikanın, digər tərəfdən isə SSRİ-nin, ittifaq respublikaların, muxtar respublikaların, muxtar birləşmələrin və bu qanunun 3-cü maddəsinin 2-ci hissəsində göstərilən etnik qrupların maraqlarının əlaqələndirilməsi və iddialarının təmin edilməsi prosesinin başa çatdığını təsdiq edən qərar qəbul etmək üçün SSRİ Xalq Deputatlarının Qurultayını çağırır.
SSRİ Xalq Deputatları Qurultayı belə bir qərar qəbul etdiyi andan ittifaq respublikasının SSRİ-dən çıxması başa çatmış hesab edilir və ayrılmış respublikanın SSRİ xalq deputatları öz səlahiyyətlərini itirirlər.
